System kaucyjny w praktyce: wyzwania i spory wokół aptek

Od 1 października 2025 r. w Polsce działa ogólnokrajowy system kaucyjny (Deposit Return System, DRS), który ma na celu zwiększenie selektywnej zbiórki opakowań po napojach, ograniczenie odpadów oraz realizację unijnych celów dyrektywy SUP (Single‑Use Plastics) dotyczącej zmniejszenia wpływu tworzyw sztucznych na środowisko.

Mgr farm. Artur Rakowski

System obejmuje określone rodzaje opakowań – plastikowe butelki jednorazowego użytku do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielorazowe do 1,5 litra. Przy zakupie oznakowanego napoju klient płaci kaucję (0,50 zł dla PET i puszek, 1 zł dla szkła), którą może odzyskać, gdy zwróci opakowanie w punkcie zbiórki.

Mechanizm systemu jest prosty w założeniu: kaucja podąża za opakowaniem przez cały łańcuch sprzedaży, a konsument odzyskuje wpłaconą kwotę przy zwrocie pustego opakowania bez konieczności okazania paragonu. Operatorzy systemu rozliczają zwroty z punktami zbiórki, a niezwrócone kaucje finansują koszty systemu.

Czy system kaucyjny dotyczy aptek?

Pytanie o to, czy apteki wchodzą do systemu kaucyjnego i w jakim zakresie, stało się jednym z ważniejszych tematów w dyskusjach branżowych po wprowadzeniu nowych przepisów. Problem w tym, że ustawodawca potraktował je w tym mechanizmie jak zwykłe placówki handlowe.

W trosce o przejrzystość oferty oraz komfort pracy aptek PGF aktualnie nie posiada w swojej ofercie produktów objętych kaucją. [red.]

Zgodnie z obowiązującymi zasadami każda placówka handlowa sprzedająca napoje objęte systemem (np. wodę, napoje izotoniczne, płynne suplementy diety typu „shot”) musi pobierać kaucję, niezależnie od wielkości opakowań. Apteki, które mają w ofercie takie produkty, również te przepisy stosują w zakresie pobierania kaucji od klientów.

Dodatkowe obowiązki – przyjmowanie pustych opakowań od konsumentów i zwrot kaucji – zależą od powierzchni placówki. Według interpretacji przepisów:

• apteki o powierzchni handlowej ≥ 200 m² (częściej sieciowe) muszą przyjmować zwroty opakowań i zawierać umowy z operatorami systemu,
• apteki < 200 m² pobierają kaucję, ale nie mają obowiązku przyjmowania opakowań, choć mogą to robić dobrowolnie.

To praktyczne rozróżnienie jest kluczowe dla mniejszych placówek farmaceutycznych – w ich przypadku główny obowiązek to kaucja przy sprzedaży, a nie prowadzenie punktu zwrotu.

Wymogi formalne dla aptek

W teorii – podobnie jak dla innych sprzedawców – funkcjonowanie w systemie kaucyjnym wiąże się z pewnymi formalnościami, takimi jak:

• rejestracja i umowy z operatorami systemu,
• dostosowanie oprogramowania sprzedażowego do pobierania i ewidencji kaucji,
• informowanie klientów o zasadach systemu,
• w większych aptekach także organizacja punktu przyjmowania opakowań lub jego delegowanie operatorowi.

Farmaceuci podkreślają, że pacjenci często nie rozróżniają apteki od sklepu i próbują zwracać w nich opakowania, nawet tam, gdzie placówka formalnie nie ma takiego obowiązku. To rodzi napięcia i dodatkowe obciążenie dla zespołów.

I właśnie tu zaczyna się spór

Samorząd aptekarski od początku alarmował, że ustawowe wrzucenie aptek do systemu kaucyjnego jest błędem legislacyjnym. Naczelna Rada Aptekarska oraz okręgowe izby kierowały pisma zarówno do Ministerstwa Zdrowia, jak i do Ministerstwa Klimatu i Środowiska, wskazując, że nowe obowiązki są sprzeczne z istotą działalności aptek.

– Może ktoś z rządzących zapomniał, czym się zajmują apteki. Apteki już są ośrodkami zdrowia… a w aptece są szczepienia i sporządzanie leków recepturowych, które wymagają sterylnych warunków pracy –
zwrócił uwagę Łukasz Konka z OIA Łódź na łamach „Medical Press”.

Podczas posiedzenia Podkomisji Stałej ds. Monitorowania Gospodarki Odpadami w Sejmie RP Marek Tomków, prezes Naczelnej Rady Aptekarskiej, mówił wprost o obawach środowiska:

– Wyobrażacie sobie państwo, że ktoś na oddział chirurgiczny przynosi stare butelki po piwie? A państwo chcecie to zrobić w miejscu, gdzie robimy leki aseptyczne dla dzieci. (…) Apelujemy o wyłączenie w ogóle aptek z całego tego systemu, również jako podmiotów.

Petycja do MZ – głos sprzeciwu wobec ustawy

Na portalu petycjeonline.com została opublikowana petycja autorstwa farmaceutki Marty Hoszman‑Kulisz, w której domagała się wyłączenia aptek z obowiązku udziału w systemie kaucyjnym. Jak wskazywała, objęcie aptek – mimo że są one częścią systemu ochrony zdrowia – tym mechanizmem spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem farmaceutów.

Autorka argumentowała, że zadaniem aptek jest przede wszystkim praca z pacjentem, rozwój opieki farmaceutycznej, szczepień i profilaktyki zdrowotnej. W petycji podkreślała:

Apteki powinny koncentrować się na rozwoju opieki farmaceutycznej, szczepień, profilaktyki i pracy z pacjentem. Chcemy w pełni wykorzystywać nasze kompetencje zawodowe zgodnie z kierunkowym wykształceniem i ustawą o zawodzie farmaceuty.

Zdaniem Hoszman‑Kulisz włączenie aptek do systemu zbierania opakowań po napojach uderza w ich wizerunek jako placówek ochrony zdrowia i stwarza ryzyko sanitarne. W treści petycji zwracała uwagę:

Nie wyobrażam sobie sytuacji, w której do apteki – miejsca, w którym przechowuje się leki i udziela świadczeń zdrowotnych – klienci przynoszą brudne butelki i puszki. Przechowywanie odpadów w takich warunkach jest nie tylko niepraktyczne, ale też niebezpieczne z punktu widzenia sanitarnego.

Wskazywała również, że apteki są miejscami zaufania publicznego, odwiedzanymi przez osoby chore i z obniżoną odpornością, dlatego łączenie działalności medycznej z obsługą odpadów opakowaniowych uznała za błędny kierunek.

Reakcja ministerstwa

W odpowiedzi na protesty środowiska farmaceutów i postulaty wyłączenia aptek z systemu kaucyjnego Ministerstwo Klimatu i Środowiska nie zapowiedziało żadnych odstępstw od nowych przepisów. Ministra Paulina Hennig‑Kloska, pytana o możliwość wyłączenia aptek oraz suplementów diety, odpowiedziała jednoznacznie:

– Nie, nie mamy takich planów.

Wyjaśniła przy tym, że w polskim prawie suplementy diety są definiowane bardzo szeroko, co – jej zdaniem – stwarza ryzyko obchodzenia regulacji. Obawiała się, że producenci mogliby klasyfikować swoje wyroby jako suplementy wyłącznie po to, by uniknąć obowiązków wynikających z systemu kaucyjnego.

Jak apteki radzą sobie dziś?

Po kilku miesiącach obowiązywania ustawy opinie farmaceutów z rynku pokazują, że wdrożenie systemu kaucyjnego w aptekach to wyzwanie, a nie zawsze klarowna zmiana. Według szacunków organizacji branżowych i analiz rynku handlowego system może być prawdziwym doświadczeniem dla mniejszych podmiotów – nawet 30–40 tys. mniejszych sklepów, aptek i punktów usługowych może mieć trudności z praktycznym przystąpieniem do systemu z powodu ograniczonej powierzchni i kosztów automatycznych urządzeń do zbierania opakowań.

Pomimo pojedynczych oznak sprzeciwu w większości aptek nastroje są raczej stonowane. Wiele aptek przyjęło zasadę, iż nie wprowadza do obrotu produktów w opakowaniach objętych ustawą kaucyjną. W pozostałych aptekach farmaceuci przyjmują kaucję bez konieczności prowadzenia punktu zwrotu. W praktyce dodatkowy obowiązek uwzględniania kaucji jest nieodczuwalny.

Ustawa jako szansa? Głos części farmaceutów

W dyskusji o objęciu aptek systemem kaucyjnym pojawiły się również głosy tonujące emocje farmaceutów, którzy publicznie oprotestowali ustawę. Marcin Piątek, prezes Okręgowej Rady Aptekarskiej w Bydgoszczy, w materiale przygotowanym dla „Farmacja Expert” uspokaja:

– Pamiętajmy, że większość aptek w naszym kraju ma ekspedycję o powierzchni mniejszej niż 200 m², co oznacza, że wyłączone są z odbierania opakowań zwrotnych od konsumentów. Ustawa kaucyjna budzi cały szereg kontrowersji, natomiast w mojej ocenie wynika on przede wszystkim z tego, że potrzebujemy cały czas informacji, które nas utwierdzą w przekonaniu, że ustawa ta nie dotknie aptek ogólnodostępnych. Co bardzo ważne, ustawa kaucyjna jest wdrożeniem dyrektyw unijnych, co oznacza, że nasze państwo nie będzie w stanie samodzielnie zaostrzać przepisów ustawy kaucyjnej.

Potencjalnych korzyści płynących ze zmian dopatruje się również dr n. farm. Piotr Merks, który zwraca uwagę, że nowe regulacje mogą stać się impulsem do rozwoju nowej usługi aptecznej – profesjonalnej zbiórki i zarządzania odpadami medycznymi.

W jego ocenie apteki, podobnie jak w wielu innych krajach, mogłyby odgrywać ważną rolę w odbiorze przeterminowanych leków i ich opakowań oraz wspierać zarówno ochronę środowiska, jak i zdrowie publiczne. Taki model – jak podkreśla Merks – wpisuje się w ideę gospodarki o obiegu zamkniętym, a jednocześnie może przyczynić się do tworzenia nowych miejsc pracy i wzmocnienia systemu opieki farmaceutycznej.

Podsumowanie

System kaucyjny w Polsce to jeden z największych projektów regulacyjnych w obszarze gospodarki opakowaniami w ostatnich latach – mający wymierne cele środowiskowe, lecz również kon kretne konsekwencje dla przedsiębior ców, w tym aptek. Choć system ruszył w październiku 2025 r., dyskusje i do stosowania w środowisku aptekarskim będą kontynuowane w nadchodzących miesiącach, zwłaszcza w kontekście możliwych zmian legislacyjnych, inter pretacji przepisów i ewolucji współpra cy z operatorami. Będziemy się temu z uwagą przyglądać.